2.2.4. Một số sai sót thường gặp khi không sử dụng P2P trong việc giải quyết vụ án liên quan đến động vật hoang dã

2.4. Một số sai sót thường gặp khi không sử dụng P2P trong việc giải quyết vụ án liên quan đến động vật hoang dã

 Việc sử dụng  P2P trong việc giải quyết vụ án giúp cho Thẩm phán, cán bộ nghiên cứu hồ sơ vụ án nhanh chóng định hình sơ đồ những vấn đề cần giải quyết trong vụ án như có hành vi như Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát xác định hay không; xác định loài ĐVHD bị xâm hại thuộc loài nào, có thuộc Danh mục loài quý hiếm hay không? Xác định hành vi như thế nào thì bị coi là trực tiếp vi phạm quy định về bảo vệ ĐVHD, thế nào là hành vi vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý hiếm và thế nào là hành vi vi phạm gián tiếp liên quan đến ĐVHD; giúp Thẩm phán, cán bộ nghiên cứu hồ sơ chú ý phân định rõ thời điểm vi phạm, nhân thân người thực hiện hành vi vi phạm (đối với cá nhân) hoặc thời điểm thành lập (đối với PNTM) để xác định tính chất phải chịu TNHS hay không, chịu TNHS đến đâu; Bảng chỉ dẫn P2P còn giúp Thẩm phán, cán bộ nghiên cứu hồ sơ lưu ý đến vật chứng liên quan đến động trong vụ án (là một trong những vấn đề rất quan trọng) để đưa ra phương hướng, hình thức xử lý phù hợp đối từng hành vi vi phạm khác nhau như khi nào cần giám định, không cần giám định, khi nào cần bảo quản, khi nào tiêu hủy…Như vậy, Bảng chỉ dẫn P2P giúp Thẩm phán, cán bộ nghiên cứu hồ sơ có quan điểm hoặc tham mưu đề xuất về quan điểm xử lý đối với người thực hiện hành vi vi phạm một cách nhanh nhất và đúng pháp luật.

Việc không sử dụng Bảng chỉ dẫn P2P có thể dẫn đến một số sai sót hoặc vướng mắc thường gặp như:

- Sai sót trong việc xác định các căn cứ pháp lý để xử lý vụ án về ĐVHD

Trên thực tế, hệ thống pháp luật điều chỉnh lĩnh vực này phân tán ở nhiều văn bản khác nhau, dẫn đến việc xác định thiếu hoặc sai căn cứ pháp lý. Bảng chỉ dẫn P2P đã hệ thống hóa và định hướng tra cứu các văn bản pháp luật liên quan, giúp người tiến hành tố tụng xác định đúng căn cứ pháp lý, tránh sai sót trong áp dụng pháp luật. Điển hình như Bảng chỉ dẫn P2P chỉ dẫn tra cứu danh mục xác định loài động vật bị xâm hại trong văn bản cập nhật giúp hạn chế việc không phân định rõ loài thuộc phạm vi điều chỉnh theo Điều 234 hay Điều 244 BLHS. Nếu không cập nhật kịp thời các danh mục loài, dẫn đến sai lầm trong giải quyết vụ án, ảnh hưởng đến tính đúng đắn và hợp lý của bản án[1].

- Thiếu sót trong việc không thực hiện giám định loài động vật.

 Giám định loài động vật là tài liệu chứng cứ quan trọng được xác định trong Bảng chỉ dẫn P2P, làm căn cứ để Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát kết luận, truy tố người thực hiện hành vi vi phạm đối với ĐVHD. Việc không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ giám định có thể dẫn đến xác định sai loài, sai mức độ bảo vệ và ảnh hưởng trực tiếp đến việc định tội, định khung hình phạt. Theo quy định, giám định ĐVHD có thể được thực hiện bởi các cơ quan khoa học CITES. Theo Quyết định số 1134/QĐ-BNNMT ngày 25/4/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường thì trong lĩnh vực động vật, các tổ chức giám định bao gồm: Viện Sinh học, Viện Tài nguyên và Môi trường, Viện Công nghệ tiên tiến, Bảo tàng thiên nhiên Việt Nam.

Ngoài ra, theo quy định tại Điều 20 Luật Giám định tư pháp, Bộ, cơ quan ngang Bộ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh có quyền quyết định công nhận người giám định tư pháp theo vụ việc, tổ chức giám định tư pháp theo vụ việc ở lĩnh vực thuộc thẩm quyền quản lý. Theo quy định tại Thông tư số 29/2025/TT-BNNMT ngày 24/6/2025 của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường quy định về giám định tư pháp trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường thì cơ quan chuyên môn có quyền lập danh sách để Bộ trưởng, chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định danh sách người giám định tư pháp theo vụ việc, tổ chức giám định tư pháp theo vụ việc đáp ứng yêu cầu của hoạt động tố tụng hình sự.

- Việc xử lý vật chứng trong vụ án không chỉ tuân thủ theo quy định tại điểm d khoản 3 Điều 106 BLTTHS, Nghị quyết số 05/2018/NQ-HĐTP mà còn chịu sự điều chỉnh của các quy định pháp luật chuyên ngành, như Thông tư 26/2025/TT-BNNPTNT, Thông tư 85/2025/TT-BNNPTNT được chỉ ra tại Bảng Chỉ dẫn P2P.

Trên thực tiễn xét xử, nhiều bản án tuyên giao vật chứng là ĐVHD cho các cơ quan quản lý chuyên ngành để tiếp nhận, cứu hộ, bảo quản hoặc xử lý theo quy định. Tuy nhiên, một hạn chế đáng chú ý là hiện nay mới chỉ có Quyết định số 4236/QĐ-BNNMT ngày 14/10/2025 quy định cụ thể các cơ quan thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường có thẩm quyền tiếp nhận các loại tang vật, vật chứng.

Theo Quyết định này, danh mục các đơn vị tiếp nhận được xác định tương ứng với từng nhóm đối tượng như: gỗ, lâm sản, động vật, thực vật thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm và các loài thuộc Phụ lục CITES; đồng thời chỉ rõ khả năng tiếp nhận theo từng loài cụ thể.

Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng vẫn phát sinh một số sai sót như:

- Tuyên giao vật chứng cho cơ quan không có chức năng, thẩm quyền tiếp nhận;

- Không đối chiếu với danh mục loài và năng lực tiếp nhận của từng đơn vị;

- Thiếu căn cứ pháp lý cụ thể trong phần quyết định của bản án;

- Gây khó khăn trong khâu thi hành án và xử lý vật chứng sau xét xử.

Do đó, khi giải quyết các vụ án về ĐVHD, cơ quan tiến hành tố tụng cần đối chiếu đầy đủ cả quy định tố tụng và quy định chuyên ngành, đặc biệt là danh mục cơ quan tiếp nhận được công bố, nhằm bảo đảm việc xử lý vật chứng đúng thẩm quyền, đúng đối tượng và khả thi trên thực tế.