Việt Nam từ lâu đã được xác định là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới buôn bán trái pháp luật động vật hoang dã (ĐVHD) toàn cầu, không chỉ với vai trò là điểm tiêu thụ mà còn là điểm trung chuyển và, trong một số trường hợp, là điểm xuất phát của các loài ĐVHD nguy cấp. Các báo cáo thống kê định kỳ về tội phạm và thực thi pháp luật WCS Việt Nam phối hợp cùng các cơ quan tư pháp trong nước thực hiện liên tục cho thấy một bức tranh vừa có những tín hiệu tích cực từ nỗ lực thực thi pháp luật, vừa còn tồn tại nhiều thách thức dai dẳng.
Một trong những xu hướng rõ nét nhất qua các giai đoạn thống kê gần đây là số vụ vi phạm liên quan đến ĐVHD bị phát hiện, bắt giữ và đưa ra xử lý hình sự vẫn ở mức cáo. Xu hướng này diễn ra ở tất cả các khâu của quy trình tố tụng, từ bắt giữ, khởi tố, truy tố cho đến xét xử. Tình hình này cho thấy áp lực buôn bán ĐVHD trái phép trong xã hội chưa có dấu hiệu suy giảm, thậm chí có xu hướng phục hồi mạnh sau giai đoạn dịch bệnh. Mặt khác, đây cũng là kết quả của việc năng lực phát hiện, điều tra và xử lý của các cơ quan chức năng được tăng cường, nhờ khung pháp lý ngày càng hoàn thiện và sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các lực lượng như Công an, Hải quan, Kiểm lâm, Bộ đội biên phòng, Viện kiểm sát và Tòa án.
Các dữ liệu thu thập được tiếp tục khẳng định Việt Nam giữ đồng thời ba vai trò trong chuỗi buôn bán ĐVHD trái phép: là nơi tiêu thụ, là điểm trung chuyển cho hàng hóa đi các thị trường khác, và trong một số trường hợp là nơi xuất phát của các sản phẩm ĐVHD. Phần lớn các vụ việc bị phát hiện có tính chất nội địa, tức là hoạt động săn bắt, nuôi nhốt, vận chuyển và tiêu thụ diễn ra trong phạm vi trong nước. Tuy nhiên, một bộ phận đáng chú ý các vụ việc vẫn liên quan đến các tuyến vận chuyển xuyên biên giới, đặc biệt là các sản phẩm có nguồn gốc từ châu Phi (như ngà voi, sừng tê giác) và từ một số nước láng giềng trong khu vực Đông Nam Á.
Đối tượng bị săn bắt, buôn bán chủ yếu vẫn là các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm có giá trị kinh tế cao trên thị trường chợ đen. Các sản phẩm chế biến từ ĐVHD, như ngà voi, vảy tê tê, sừng tê giác, các bộ phận cơ thể được sấy khô hoặc chế tác tiếp tục là những mặt hàng bị thu giữ với khối lượng lớn, cho thấy nhu cầu tiêu thụ các sản phẩm này (phục vụ mục đích làm thuốc, trang trí, làm quà biếu hoặc thể hiện đẳng cấp…) vẫn còn tồn tại dai dẳng trong xã hội.
Đáng lưu ý, phương thức, thủ đoạn phạm tội đang có sự dịch chuyển rõ rệt sang môi trường trực tuyến, với việc sử dụng mạng internet và điện thoại để trao đổi, giao dịch ngày càng phổ biến bên cạnh hình thức mua bán trực tiếp truyền thống. Xu hướng "số hóa" hoạt động buôn bán trái pháp luật ĐVHD đặt ra thách thức mới cho công tác giám sát, phát hiện và thu thập chứng cứ của các cơ quan thực thi pháp luật, vốn quen thuộc hơn với các phương thức giao dịch truyền thống.
Về phía các cơ quan thực thi pháp luật, tội danh liên quan đến bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm theo quy định của Bộ luật Hình sự tiếp tục là căn cứ pháp lý chủ yếu được áp dụng, phản ánh vai trò trung tâm của điều luật này trong việc xử lý tội phạm ĐVHD. Để nâng cao hiệu quả phòng, chống loại tội phạm này trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng cường năng lực điều tra, đẩy mạnh phối hợp liên ngành và hợp tác quốc tế, đồng thời nghiên cứu, đánh giá tính hiệu quả của các mức chế tài đang được áp dụng nhằm tăng cường tính răn đe.
Vụ thu giữ 138kg sừng tê giác tại Đà Nẵng do học viên tham gia chương trình tập huấn của WCS thực hiện, tháng 7/2021