Trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 9/2026, WCS Việt Nam đã nghiên cứu, phân tích dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an lấy ý kiến nhân dân qua ứng dụng VNeID và Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an; đồng thời xây dựng các khuyến nghị cụ thể đối với việc điều chỉnh, bổ sung và hoàn thiện Điều 234 - Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật hoang dã và Điều 244 - Tội vi phạm quy định về bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm của Bộ luật Hình sự (BLHS) để gửi đến Ban soạn thảo. Nội dung khuyến nghị được xây dựng dựa trên kết quả rà soát và phân tích các quy định hiện hành; khảo sát và tham vấn thực tiễn xử lý vi phạm pháp luật về lâm nghiệp và bảo vệ động vật hoang dã của một số Chi cục Kiểm lâm, Hạt Kiểm lâm và Tòa án nhân dân tỉnh khu vực của 12 tỉnh/thành phố tiến hành trong tháng 5-6/2026; và kết quả tham vấn các chuyên gia pháp luật, đại diện các cơ quan quản lý Nhà nước, thực thi pháp luật và tư pháp tại Hội thảo “Nâng cao hiệu quả xử lý các tội phạm liên quan đến quản lý, bảo vệ rừng, động vật hoang dã và khai thác lâm sản” do WCS Việt Nam và Học viện Tòa án phối hợp tổ chức vào tháng 6/2026.
Nội dung cụ thể của các khuyến nghị của WCS Việt Nam đối với dự thảo BLHS sửa đổi (dự thảo tháng 9/2026) như sau:
1. Sửa từ “buôn bán” trong mô tả hành vi khách quan thành “mua, bán” tại phần mô tả hành vi của Điều 234, 244 BLHS
Lý do:
“Buôn bán” thường được hiểu là “mua đi, bán lại nhằm thu lợi bất chính”; tuy nhiên, trên thực tế có nhiều trường hợp mua động vật hoang dã không nhằm mục đích kiếm lời, mà chỉ là phục vụ mục đích cá nhân như làm cảnh, làm thực phẩm….Do đó, việc sử dụng cụm từ “mua, bán” thay cho “buôn bán” sẽ bảo đảm mô tả đầy đủ, chính xác hơn các hành vi nguy hiểm cho xã hội, đồng thời tạo cơ sở pháp lý rõ ràng để xử lý hình sự cả hành vi mua và hành vi bán trái phép động vật hoang dã.
2. Điều chỉnh định lượng vảy tê tê tại các khung hình phạt của Điều 244 BLHS: Khoản 1: vảy tê tê từ 05 kg-90 kg; Khoản 2: vảy tê tê từ 90kg-400kg; Khoản 3: vảy tê tê từ 400kg trở lên tại.
Lý do:
Qua đối chiếu giá thị trường và mức độ bảo vệ của các loài tê tê cho thấy mức định lượng về vảy tê tê trong Dự thảo (Khoản 1: từ 1,5 kg đến dưới 5 kg, Khoản 2: từ 5 kg đến dưới 10 kg, Khoản 3: từ 10 kg trở lên) chưa bảo đảm sự tương xứng giữa giá trị của đối tượng tác động, mức độ nguy hiểm của hành vi và mức hình phạt dự kiến, khi so sánh với các quy định áp dụng đối với ngà voi và sừng tê giác. Đặc biệt, việc xác định ngưỡng từ 10 kg trở lên đã có thể dẫn đến việc áp dụng khung hình phạt rất nghiêm khắc, trong khi trên thực tế, các vụ việc liên quan đến vảy tê tê bị phát hiện, bắt giữ thường có khối lượng rất lớn, từ vài chục tấn đến hàng trăm tấn.
Do đó, việc điều chỉnh theo các mức nêu trên là cần thiết nhằm bảo đảm tính hợp lý, thống nhất và công bằng trong việc phân hóa trách nhiệm hình sự giữa các khung hình phạt. Nội dung tính toán và đối chiếu cụ thể được thể hiện tại Phụ lục I kèm theo văn bản kiến nghị.
3. Không quy định cụ thể “gấu” là đối tượng tác động cụ thể của Điều 244 BLHS
Lý do:
Việc quy định mức định lượng riêng đối với gấu tại Điểm c Khoản 2 Điều 244 BLHS có thể dẫn đến mâu thuẫn và chồng chéo với các quy định định lượng chung tại khoản 1 của Điều này.
Hiện nay, trong Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ và Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm Nhóm IB chỉ có gấu chó và gấu ngựa được liệt kê. Trong khi đó, Phụ lục I CITES còn bao gồm một số loài gấu khác như gấu trúc lớn, gấu bốn mắt và gấu lười.
Đối với các loài gấu chỉ thuộc Phụ lục I CITES mà không thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, hành vi săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, mua, bán trái phép từ 03 đến 07 cá thể đã có thể bị xử lý theo Điểm d Khoản 1 Điều 244 BLHS. Tuy nhiên, Điểm c Khoản 2 của Điều này lại quy định trường hợp từ 03 đến 05 cá thể gấu thuộc khung hình phạt cao hơn.
Như vậy, cùng một loài gấu và cùng một số lượng cá thể có thể đồng thời thuộc phạm vi áp dụng của hai khung hình phạt khác nhau, gây khó khăn trong việc xác định căn cứ định khung và không bảo đảm tính thống nhất của điều luật. Việc xử lý các hành vi xâm hại đối với các loài gấu nên được thực hiện theo các mức định lượng chung tương ứng với danh mục bảo vệ mà từng loài thuộc vào mà không cần tách riêng ra theo số lượng, qua đó bảo đảm tính thống nhất, minh bạch và thuận lợi trong áp dụng pháp luật.
4. Bổ sung thêm đối tượng tác động là “ bộ phận cơ thể” của các loài của tất cả các loài động vật thuộc đối tượng điều chỉnh của Điều 244 BLHS
Lý do:
Theo quy định hiện hành, Điều 244 BLHS mới chỉ xác định “bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống” của các loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ hoặc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB, Phụ lục I CITES là đối tượng tác động mà chưa đề cập đến bộ phận cơ thể khác. Trong khi đó, Điều 234 BLHS, áp dụng đối với các loài có mức độ bảo vệ thấp hơn, đã quy định bộ phận cơ thể của động vật là đối tượng tác động và sử dụng giá trị của bộ phận cơ thể làm căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Điều này dẫn đến một bất cập là cùng một hành vi xâm hại bộ phận cơ thể của động vật, nhưng với loài có mức độ bảo vệ cao hơn theo Điều 244 BLHS thì lại có thể không bị xử lý hình sự nếu không thuộc phạm vi quy định về “bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống”, còn loài ở mức đô bảo vệ thấp hơn có thể bị xử lý hình sự.
5. Bổ sung một điểm riêng để phân hóa trách nhiệm hình sự đối với sản phẩm của tất cả các loài động vật thuộc đối tượng điều chỉnh của Điều 244 BLHS, đồng thời bỏ quy định “sản phẩm của động vật” tại Điểm b Khoản 1 Điều 244 BLHS
Lý do:
Tại Điểm b Khoản 1 Điều 244 BLHS, đối với sản phẩm của động vật, ngoài ngà voi, sừng tê giác và vảy tê tê đã được quy định mức định lượng riêng, hành vi tàng trữ, vận chuyển, mua hoặc bán trái phép các sản phẩm khác có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Khoản 1 Điều 244 BLHS mà không phụ thuộc vào số lượng hoặc giá trị. Đồng thời, điều luật chưa có căn cứ để phân hóa trách nhiệm hình sự trong trường hợp sản phẩm bị thu giữ có giá trị lớn hoặc đặc biệt lớn.
Điều nay dẫn đến việc bất hợp lý bởi lẽ đối với ngà voi thì phải cần đến 02 kg mới có thể truy cứu trách nhiệm hình sự, trong khi đó nếu thực hiện hành vi tương tự đối với lông đuôi voi thuộc danh mục loài nguy cấp nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ với bất kỳ số lượng nào cũng có thể bị xem là tội phạm. Việc sắp xếp sản phẩm của động vật vào cùng nhóm với cá thể hoặc bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống của loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ theo Điểm b Khoản 1 Điều 244 BLHS là chưa phù hợp vì không thể coi hành vi xâm hại đến sản phẩm của động vật có mức độ nguy hại tương tự như xâm hại đến cá thể hoặc bộ phận không thể tách rời sự sống của động vật, ví dụ: buôn bán trái phép 01 bộ xương hổ sẽ nghiêm trọng hơn việc buôn bán trái phép 01 nanh hổ. Do đó, đề nghị tách “sản phẩm của động vật” khỏi Điểm b khoản 1 Điều 244 BLHS và bổ sung một điểm riêng, trong đó quy định giá trị của sản phẩm hoặc khoản thu lợi bất chính làm căn cứ truy cứu và phân hóa trách nhiệm hình sự tại các khoản 1, 2 và 3.
6. Bổ sung sản phẩm của loài thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES mà không thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ vào phạm vi tác động của Điều 244 BLHS.
Lý do:
Chưa có chế tài xử lý hình sự đối với sản phẩm động vật thuộc Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES mà không thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, ngoại trừ ngà voi, sừng tê giác, vảy tê tê. Như vậy, tương tự như việc xử lý các vụ án liên quan đến vảy tê tê của các loài thuộc Phụ lục I CITES mà không thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, hiện nay các cơ quan tiến hành tố tụng sẽ phải áp dụng nhóm tội danh về hàng cấm theo Điều 190, Điều 191 BLHS, mà không thể xử lý theo Điều 244 BLHS. Tại dự thảo Bộ luật sửa đổi, mặc dù đã đưa vảy tê tê thành một loại đối tượng tác động cụ thể, tuy nhiên trong thực tiễn có thể phát sinh thêm việc buôn bán các loại sản phẩm của loài nhóm IB hoặc Phụ lục I CITES.
Kết hợp các đề xuất tại mục 4,5,6, có thể sửa đổi, bổ sung tại Điều 244 BLHS như sau:
Khoản 1:
…..
b) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống hoặc sản phẩm của động vật quy định tại điểm a khoản này;
…
e) Tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép bộ phận cơ thể, sản phẩm của động vật mà không thuộc điểm c khoản này có trị giá từ 50.000.000 đồng đến 150.000.000 đồng, hoặc thu lợi bất chính từ 50.000.000 đồng đến dưới 200.000.000 đồng.
g) Săn bắt, giết, nuôi, nhốt, vận chuyển, buôn bán trái phép động vật hoặc tàng trữ, vận chuyển, buôn bán trái phép cá thể, bộ phận cơ thể không thể tách rời sự sống, bộ phận cơ thể hoặc sản phẩm của động vật có số lượng hoặc trị giá dưới mức quy định tại các điểm c, d và đ và e khoản này nhưng đã bị xử phạt vi phạm hành chính về một trong các hành vi quy định tại Điều này hoặc Điều 234 của Bộ luật này hoặc đã bị kết án về tội này hoặc Điều 234 của Bộ luật này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.
Khoản 2:
…..
e) Bộ phận cơ thể, sản phẩm của động vật mà không thuộc điểm d khoản này có trị giá từ 150.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng, hoặc thu lợi bất chính từ 200.000.000 đồng đến dưới 500.000.000 đồng;
Khoản 3:
….
đ) Bộ phận cơ thể, sản phẩm của động vật mà không thuộc điểm d khoản này có trị giá từ 300.000.000 đồng trở lên, hoặc thu lợi bất chính 500.000.000 đồng trở lên;
WCS Việt Nam. (2024). Báo cáo rà soát khung pháp luật Việt Nam liên quan đến động vật hoang dã. Hà Nội, Việt Nam: WCS Việt Nam.